slika5.jpg
slika11.jpg
avala-tower-near-belgrade-1540x755_c.jpg
slika2.jpg
slika1.jpg
slike3.jpg
slika6.jpg
slika8.jpg

Tri lica lepote Avalskog tornja

Današnji toranj na Avali izgrađen je 2010. godine na mestu starog, koji je 1999. godine srušio NATO u agresiji na Srbiju. Visok je 204,68 m i izraz je najsavremenijih tehnoloških dostignuća i velike graditeljske veštine.
Njegov antenski stub je četvorougaoni, visine oko 68 m i težine 68 tona.

Šira okolina Avalskog tornja sa Spomenikom meznanom junaku. Snimak iz helikoptera

Avalski toranj je jedna od 262 emisione stanice kojima raspolaže Javno preduzeće Emisiona tehnika i veze iz Beograda (Republika Srbija). Podignut je na brdu Avala, 11 km jugoistočno od Beograda, ali ne na njegovom vrhu, čija je visina 511 m, nego nešto niže, na koti 439 m.

Toranj na Avali je remek-delo svetske arhitekture i najlepši simbol prestonice Srbije. Osmislili su ga najumniji ljudi srpskog graditeljstva, a po mnogo čemu je bio jedinstven u svetu i arhitektonski među najlepšim tornjeva na planeti.
Njegova gradnja, na osnovu projekta arhitekata Uglješe Bogunovića i Slobodana Janjića, započeta je 1961, a završena 1964. godine; za posetioce je otvoren godinu dana kasnije. Bio je jedini toranj na svetu čije je stablo u obliku ravnostranog trougla, sa pojačanim uglovima kružnog preseka. Njegove tri vitke noge, koje simbolizuju srpski tronožac (vrsta starinske drvene stolice za sedenje), zglobno su oslonjene na betonske temelje, koji su 1,4 m bili ukopani u stenu. Visina armiranog betonskog stabla tornja (bez čelične antene) iznosila je 137 m, što znači da se izdizao 575,91 m iznad mora. Sa čeličnom antenom imao je ukupnu visinu 202,87 m i u tom trenutku je bio jedan od deset najviših tornjeva u svetu. Statička rešenja i konstrukcija inženjera Milana Krstića originalni su u svetskoj arhitekturi. Osim toga što je bio jedan od retkih tornjeva u svetu koji nije ukopavan u zemlju (već je postavljen na trokraki oslonac), velika osobenost mu je bila i to što je podizan bez skela (klizeća oplata), iznutra, pa je tokom izgradnje izgledalo kao da „sam raste“. U njega je ugrađeno 4.000 tona armiranog betona, a na njemu se nalazio trougaoni čelični antenski stub, visok 65 m i težak 25 tona.
Avalski toranj bio je jedan od najviših i najmodernijih telekomunikacionih objekata u Evropi.

Emisioni predajnici bili su, prvobitno, u sali, u okviru gondole, na visini od 115 m, ali su zbog problema hlađenja spušteni u emisionu salu, u prizemlje. Najnovija svetska dostignuća iz oblasti telekomunikacionih tehnologija, u tom trenutku, bila su među prvima instalirana na Avalskom tornju. Stručnjaci Emisione tehnike i veza montirali su, najpre, 1964. godine 10 kW VHF predajnik "Simens", za emitovanje Prvog programa Televizije, a zatim i dva 20 kW FM predajnika RIZ, za Prvi i Drugi program Radio Beograda. Na Avali je 1971. godine otpočelo i uvođenje Drugog TV programa u Republici Srbiji. Za te potrebe bilo je neophodno da se na vrhu tornja nadogradi antenski sistem za odgovarajući predajnik, čime je toranj dostigao svoju tadašnju maksimalnu visinu 202,87 m. Istovremeno je postavljen i klistronski UHF predajnik NERA, snage 40 kW, koji je 1975. godine zamenjen modernijim predajnikom firme GATES 40 kW, takođe klistronski.

Stari Avalski toranj, izgrađen 1964, srušen 1999. godine u NATO agresiji na Srbiju. Novi toranj tokom gradnje; verno odražava arhitektonsku formu, inženjersku konstrukciju i originalnost starog tornja

UHF antenski sistem imao je 12 spratova, u četiri pravca, sa dobitkom (pojačanjem) od 14 dB, što je omogućavalo 1 MW izračene emisione snage (ERP), a VHF antenski sistem montiran je u četiri pravca, od osam spratova, sa dobitkom od 10 dB (100 kW ERP), kao i FM sistemom sa četiri sprata u četiri pravca i dobitkom od 7 dB (50 kW ERP). Sa takvim sistemom toranj je dostigao svoju maksimalnu funkcionalnost.
Cevni VHF predajnik "Simens" 1984. godine zamenjen je savremenijim, firme "Tomson", takođe 10 kW, koji je emitovao Prvi program RTS, sve do 2008. godine, preživevši i NATO bombardovanje, jer je blagovremeno evakuisan, a potom ponovo instaliran. Danas je izložen u Muzeju, Galeriji, Školi ETV. Zastareli radio-predajnici zamenjeni su 1988. godine savremenijim 20 kW FM predajnicima RIZ.
Signal koji je emitovan sa Avalskog tornja omogućavao je televizijsku vidljivost u prečniku od 150 km i čujnost radio-programa u prečniku od 200 km. Sa instaliranim uređajima predstavljao je veliko čvorište za distribuciju radio i televizijskih signala. Preko Avalskog tornja su ostvarivane jugoslovenske radio-relejne veze za Radio i Televiziju Beograd, PTT Jugoslavije i međunarodne veze.
Kao graditeljsko i arhitektonsko remek-delo i kao izuzetan telekomunikacioni objekat Avalski toranj je predstavljao jednu od najvećih jugoslovenskih atrakcija za turiste, državne delegacije i stručnjake za telekomunikacije iz celog sveta.
Uprkos svoj arhitektonskoj atraktivnosti i telekomunikacijskom značaju, nije bio pošteđen od strane NATO-a. Ceo kompleks je bombardovan, a Avalski toranj je sravnjen sa zemljom 29. aprila 1999. godine (22.40h) u NATO agresiji na Srbiju.
Međutim, na mestu starog izgrađen je novi, uprkos velikom siromaštvu države Srbije i grada Beograda. Osnove starog i novog tornja potpuno se poklapaju. Današnji toranj na Avali građen je od 2006. do 2009. godine, a svečano je otvoren 21. aprila 2010. godine. Verno odražava arhitektonsku formu, inženjersku konstrukciju i orginalnost, prvobitnog tornja. U ponečemu je i bogatiji. Ukupnom visinom od 204,68 m (643,80 m nad morem) viši je za 2 m od starog. Izraz je najsavremenijih tehnoloških dostignuća i velike graditeljske veštine. Betonsko stablo tornja, visine 136,65 m, ima presek jednakostraničnog trougla, čije su stranice dužine 7 m. Unutar stabla tornja nalazi se tehničko stepenište, odvojeno pregradnim zidom od prostora za liftove. Tri noge tornja su visine po 17,10 m, a ukopane su 8,20 m ispod platoa. Spojene su armirano-betonskom pločom, na visini od 19,1 m, odakle počinje stablo tornja.

Gondola tornja ima sedam nivoa od kojih su dva predviđena za turiste, a ostali su namenjeni tehničkim uređajima. Na visini od 122,64 m nalazi se terasa sa vidikovcem, sa koje se može posmatrati široka panorama Beograda i njegova živopisna okolina: bregovita Šumadija i prelepa ravnica preko Save i Dunava. Samo 3 m ispod vidikovca, na 119,20 m nalazi se kafe-bar. Do vidikovca i bara posetioci se prevoze nepunih 40 sekundi, pomoću dva lifta, kapacitetapo 850 kg (11 osoba), brzinom 3 m/s, bez drhtaja. To je najveća visina u Srbiji i okruženju do koje se penju liftovi. Na platou ispod trokrakog nosača (nogu) tornja i oko njega nalaze se letnja bašta, bina za kulturno-umetničke programe i panoi za izložbe.
Sa graditeljskog stanovišta, današnji Avalski toranj je, kao i prvobitni, čudesno ostvarenje. U kompleks tornja, zajedno sa pristupnom rampom (mostom), ugrađeno je oko 5.880 tona betona (marka 80) i oko 500 tona armature, koja je nabavljena u Austriji (tip 550). Cement, šljunak i aditivi, nošeni su, u više navrata, u laboratorije Nemačke radi provere kvaliteta, jer su njihova marka i nivo kvaliteta morali da budu najviši. Čelična konstrukcija, ugrađena u betonski deo samog tornja – u stablo i gondolu (nije armatura, već nosači šina za liftove, protivpožarna vrata, potkonstrukcija stepeništa i protivpožarnih ploča) težine je oko 150 tona.
Novi Avalski toranj izgrađen je prema projektu prvobitnog tornja, ali je ostvaren primenom najnovijeg načina gradnje, koju je osmislio „Saobraćajni institut CIP“ d.o.o. iz Beograda. Radove je izvelo beogradsko preduzeće „Ratko Mitrović – Dedinje“ d.o.o, čiji je tehnički direktor bio diplomirani inženjer Goran Milovanović.

Kao što je novi Avalski toranj, u građevinskom i arhitektonskom smislu, u ponečemu drugačiji od porušenog, tako je drugačiji i kao telekomunikacioni objekat. Za razliku od starog čeličnog dela antenskog stuba, koji je bio trougaonog preseka, novi je četvorougaoni i skoro je tri puta teži; visina mu je 68,01 m, a ukupna težina 68 tona. Emisiona sala i energetski blok novog tornja nalaze se na zemlji, u njegovom podnožju, ispod prilaznog mosta, koji vodi ka ulazu u toranj. Kao šezdesetih godina XX veka na starom, tako je i na novom instalirana najmodernija telekomunikaciona oprema s početka trećeg milenijuma. Po broju antena antenski sistemi su isti kao i na starom stubu samo je UHF sistem drugačiji jer je usaglašen sa planom RRC 06 za digitalno emitovanje TV signala. Za razliku od prethodnog, sve radiorelejne veze na novom tornju su digitalne, kapaciteta 2 x 160 Mb/s. Na trasama radiorelejnih veza koje vode od Avale ka ostalim emisionim stanicama primenjen je frekvencijski i prostorni diverzitni sistem čime se dobilo znatno na sigurnosti, kvalitetu i raspoloživosti veza.

Što se tiče samih radijskih, analognih i digitalnih TV predajnika, instalirani su uređaji najnovije generacije "Rohde Schwarz" i "Harris". Za zemaljsko emitovanje digitalne televizije usvojen je standard DVB-T2 sa sledećim parametrima: kompresioni standard MPEG4 (H.264/AVC part. 10), kao i modulaciona šema: 256 QAM, 32K, CR 3/4, GI 1/16, PP4. Veza između uređaja za prijem modulacionih signala i uređaja za emitovanje ostvarena je putem optičkih vlakana. U odnosu na telekomunikacioni sistem srušenog tornja, sa novog se emituje 11 televizijskih i pet radijskih programa, što u analognom što u digitalnom režimu, pri čemu je jedan od njih u HD formatu. Toranj je opremljen tehnologijom koja omogućava da se nad kompletnom telekomunikacionom infrastrukturom daljinski upravlja i vrši nadzor putem internet protokola (TCP/IP). Rezervno napajanje električnom energijom celokupnog kompleksa, i telekomunikacionog i turističkog, obezbeđuju tri dizel-električna agregata snage po 400 KVA, a neprekidnost napajanja tehnološke opreme i UPS do 600 KVA. Pomenuti uređaj za neprekidno napajanje najveći je na Balkanu.

Trostruko-remek delo: kao građevina, kao arhitektonska forma, kao telekomunikacioni objekat

Celokupan kompleks Avalskog tornja funkcioniše po principu pametne zgrade. Kompjuterski sistem kontroliše najveći deo funkcija tornja: unutrašnju i spoljašnju rasvetu, grejanje pristupne rampe u zimskim uslovima, grejanje i hlađenje tornja, kao i status pojedinih sistema, automatske detekcije i dojave požara, video-nadzor.

U njega je ugrađen i sistem za dugotrajni monitoring stanja njegove betonske i čelične konstrukcije s obzirom na prirodne i klimatske uticaje. U temelje i stablo tornja ugrađene su četiri vrste senzora koji služe za nadziranje sledećih veličina: ubrzanje tornja, deformacije, naginjanje vrha betonskog dela stuba i brzinu vetra. Sistem poseduje i alarmne uređaje koji se uključuju kada neka od merenih veličina prekorači zadati limit. Svi uređaji za permanentni monitoring korišćeni su prvi put u građevinarstvu na ovom području, a nabavljeni su u Austriji, Engleskoj i SAD.

Za Avalski toranj vezuju se svi najvažniji datumi u istoriji radija i televizije u Republici Srbiji. Sa Avalskog tornja je počelo emitovanje Drugog programa TV Beograda, televizije u boji, kao i emitovanje zemaljske digitalne televizije, prve i druge generacije.
Avalski toranj danas nije samo najveći vidikovac i simbol Beograda, on je i orijentir za sve putnike koji sa raznih strana hrle u srpsku prestonicu. Sa tornja mogu videti panoramu velikog dela Srbije: Šumadije, Srema i Banata, a preko istorije vezane za planinu Avalu mogu upoznati neke od najznačajnijih datuma iz najdavnije prošlosti Srbije i Beograda. Planina Avala, na kojoj se nalazi toranj, od praistorije, kroz vekove, bila je centar rudarstva, vojno uporište, sa „gradom osmatračnicom“ i tvrđava, sa koje se Beograd branio od osvajača i sa kojeg su osvajači napadali Beograd. Tri noge Avalskog tornja, ukopane 8 m ispod zemlje, uronjene su u okna antičkih rudnika. Još u bronzanom dobu u avalskim rudnicima eksploatisani su olovo i cinobarit i u velikim količinama izvoženi galenit i cinobarit, prerađivani u Vinči kod Beograda. „Avalski cinober, crven kao krv i potreban božanskim kipovima i staroanadolskim lepoticama, plaćan je kao čisto zlato." U XIX veku na Avali je pronađen mineral za koji se u svetu nije znalo, pa je po našoj planini dobio ime avalit.
Iznad Avalskog tornja, na samom vrhu Avale, na 511 m, izgrađen je 1938. godine, Spomenik neznanom junaku, prema projektu Ivana Meštrovića, velikog evropskog vajara. U kripti ovog mauzoleja nalazi se kovčeg sa posmrtnim ostacima neznanog srpskog vojnika koji je poginuo u herojskoj odbrani Beograda 1915. godine.

Uzbudljiva istorijska prošlost Avale, arhitektonsko graditeljska uzvišenost i telekomunikacijski značaj, tri su lica lepote Avalskog tornja, kakvom se može pohvaliti malo koja svetska građevina.

Autor teksta: Dragan Mojović.

Saradnici na tekstu: Dejan Jakšić, Aleksandar Đorđević (Hemingvej), Čedomir Simić, Saša Spasić, Slađan Stanković, Petar Đekić, Radiša Petrović, Miodrag Tomašević, Radomir Kićović